ضرورت توجه شوراييان و مديران شهري به نيازهاي اقشار ويژه (سالمندان، معلولين و...)

حمل و نقل عمومي را

مناسب‌سازي كنيم


رضا شاه‌حسيني – كارشناس و مدرس مناسب‌سازي محيط و مبلمان شهري

انواع بيماري‌ها، تصادفات، حوادث كار، بلاياي طبيعي، جنگ و عوارض ناشی از سالمندی عواملي هستند كه مي‌توانند به ايجاد نقص عضو یا ناتوانی در انسان منجر شوند. ناتوانی‌های جسمی و حرکتی زندگي روزمره‌ي انسان را از حالت عادي خارج كرده و باعث ايجاد محدوديت‌هايي مي‌شود كه كنش‌ها و واكنش‌هاي فرد را تحت تاثير قرار مي‌دهد و اگر تمهيداتي براي قراردادن فرد در چرخه‌ي طبيعي زندگي در نظر گرفته نشود؛ وي به انزوا كشيده شده و در نتيجه مشكلات رواني و رفتاري جديدي براي وي و اجتماع در پي خواهد داشت. متاسفانه سرانه‌ي جمعيتي افراد معلول كشور ما رقمي قابل ملاحظه را تشكيل مي‌دهد كه بخش عمده‌اي از آن را جانبازان سرافراز جنگ تحميلي تشكيل مي‌دهند، از سوي ديگر ما ركورددار تصادفات رانندگي در دنيا و داراي بالاترين نرخ معلوليت ناشي از آن هستيم؛ اگر جمعيت سالمندان، مصدومان موقت سوانح، كودكان و زنان باردار و ... را هم به اين‌ها اضافه كنيم؛ درصد قابل توجهي از جامعه، رفتارهاي حركتي متفاوتي از بقيه دارند که برای غلبه بر آن نيازمند مناسب‌سازی محیط زندگي خود مي‌باشند.

مجموعه اقداماتي كه در مناسب‌سازی محیط براي اقشار ویژه (شامل معلولین، سالمندان، کودکان، زنان باردار و...) صورت مي‌گيرد، می‌تواند باعث الحاق و حضور اين افراد به پیکره‌ي اجتماع گردد و ایجاد حس اعتماد به نفس، حفظ استقلال و کرامت انسانی را براي‌شان به ارمغان آورد.

اين افراد در محيط مسكوني خود و محيط بيروني با مشكلات فراواني روبه‌رو مي‌شوند كه ريشه در عدم شناخت نیازهای حرکتی آنها، نبود توليدات مناسب در بازار، سهل‌انگاري مديران، طراحان و سازندگان، فقر اقتصادي و فرهنگي دارد؛ مشكلاتي كه انگشت بر نقاط ناتواني فرد گذاشته و گويي به او دهن كجي مي‌كنند. در چنين شرايطي فرد دو راه درپيش رو دارد يا عقب‌نشيني نموده و اجتماع‌گريز مي‌شود و يا آن‌كه مجبور است هر روز با انبوهي از مشكلات، استرس‌ها و كارهايي كه به اتلاف وقت و انرژي او مي‌انجامد، دست و پنجه نرم كند.

هنگامی که در آرايش عناصر و توزيع فضا به نيازهاي خاصِ اقشار ویژه توجه شود، ديگر كمتر نيازي به كمك يا دخالت اعضاي خانواده و ساير افراد در زندگي روزمره‌ي آن‌ها خواهد بود. اين افراد داراي روحيه حساس و شكننده‌اي هستند. احساس عدم استقلال در امور شخصي، دور كردن آنان از مسئوليت‌ها و نقش‌هايي كه در اجتماع داشته‌اند و نيز احساس عدم برابري با ساير افراد جامعه در استفاده از امكانات، دسترسي‌ها و موقعيت‌ها؛ مي‌تواند شكافي عميق بين آنان و جامعه به وجود آورد.

همه‌ي افراد جامعه حق دارند تامين امنيت و آسايش و آرامش، كار و درآمد، آموزش و بهداشت، خوراك و مسكن، احترام، حفظ كرامت و ... را به عنوان حقوق اوليه خويش مطالبه كنند و اگر كمي دقيق‌تر به عناوين فوق بنگريم در مي‌يابيم كه دسترسي‌هاي مناسب زيرساخت و حلقه اتصال اين عناصر به يكديگر مي‌باشد و براي برخورداري همه افراد جامعه از آن‌ها بايد در ابتدا اين عوامل در دسترس افراد قرار گيرند و اين يعني عدالت در دسترسي.

قوانين و اقدامات:

از دهه هفتاد ميلادي به بعد در کشورهاي مختلف دنيا، مناسب‌سازي اماکن عمومي و انطباق آن با نيازهاي افراد داراي معلوليت در دستورکار قرار گرفته‌است و تجارب کسب شده در اين زمينه سبب شده تا پرداختن به اين مسئله به گونه‌اي بين‌المللي مطرح و در دستور کار سازمان ملل متحد قرارگيرد.

قوانين ملي و بين‌المللي از جمله قطعنامه مجمع عمومي سازمان ملل متحد درباره حقوق افراد داراي معلوليت در مورخه 9 دسامبر 1975 و نيز مورخه سوم دسامبر 1982 ، بند يازدهم سياست‌هاي کلي ابلاغي از سوي مقام معظم رهبري در بخش‌هاي شهرسازي و مسکن كه مربوط به رعایت نیاز و آسایش جانبازان و معلولان در طراحی فضای شهری و اماكن عمومی مي‌باشد؛ قانون ملي جامع حمايت از حقوق معلولان جمهوري اسلامی ایران مصوب سال 1383مجلس شورای اسلامی و آيين‌نامه اجرايي ماده 2 اين قانون ابلاغي از سوي هيئت وزيران، نهادهاي مسئول را ملزم به پيگيري اين امر نموده‌است.

حمل و نقل عمومي نامناسب شهرهاي گلستان

در دنياي ما «آمد و شد يا رفت و آمد»هاي افراد به دو صورت پياده و سواره صورت مي‌گيرد و رفت و آمدهاي سواره نيز به انواع گوناگوني بخش‌پذيرند كه حمل و نقل عمومي زميني درون‌شهري و برون‌شهري از جمله‌ي آن‌هاست كه خود به انواع ريلي و غير ريلي تقسيم مي‌شود.

در استان گلستان حمل و نقل ريلي درون‌شهري نظير مترو، مونوريل و تراموا وجود ندارد و اين نوع تنها منحصر به راه‌آهن گرگان تهران با معدود ايستگاه‌هايي در استان ما مي‌شود.

حمل ونقل عمومي غير ريلي نيز معمولا با وسايطي نظير اتوبوس، ميدباس، ميني‌بوس، ون و ... صورت مي‌گيرد كه در استان گلستان، هم به صورت درون‌شهري و هم برون‌شهري كاربرد دارد.

استفاده از وسايط حمل ونقل عمومي بايد با راحتي و ايمني همراه باشد چراكه در غير اين‌صورت، افراد استفاده از وسيله‌ي نقليه‌ي شخصي را ترجيح خواهند داد كه البته مقدار زيادي از ترافيك بالاي موجود در شهرهاي ما ناشي از اين امر است.

بايد توجه داشته باشيم بسياري از افرادي كه ما آن‌ها را به عنوان اقشار ويژه مي‌شناسيم توانايي استفاده از وسيله‌ي نقليه‌ي شخصي را ندارند و ناگزيرند از سرويس‌هاي عمومي يا دربستي (نظير تاكسي تلفني) استفاده كنند كه استفاده از نوع دوم نيز هزينه‌هاي مالي فراواني به آن‌ها تحميل مي‌كند.

اما راحتي و ايمني در استفاده از وسايط حمل ونقل عمومي به چه معناست؟

سوار و پياده‌شدن، استقرار، سرعت كافي و ... از جمله عواملي هستند كه در اين ميان نقش‌آفريني مي‌كنند و علاوه بر طراحي وسيله‌ي نقليه به روابط سيستماتيك موجود ميان وسيله نقليه و ايستگاه نيز بستگي دارند.

بنابراين وسيله‌ي نقليه و ايستگاه بايد به عنوان يك سيستم واحد در نظر گرفته شوند يعني فرد به راحتي و بدون برخورد با موانع بتواند با سرعت مناسب به ايستگاه وارد شود، با همين شرايط از ايستگاه به وسيله‌ي نقليه داخل شود و در داخل وسيله‌ي نقليه مستقر شود و باز با همين شرايط از آن خارج شده، وارد ايستگاه شود و از آن خارج شود و فراهم نمودن چنين شرايطي نيازمند شناخت دقيق محدوديت‌هاي حركتي اين افراد است كه معمولا از عصا، واكر، ويلچير و امثال آن استفاده مي‌كنند.

نمونه‌هاي اين نوع مناسب‌سازي حمل و نقل عمومي در دنيا فراوانند اما در ايران نيز مي‌توان به خطوط اتوبوسراني درون‌شهري BRTشهرهاي تهران و مشهد مقدس اشاره كرد كه هرچند ايراداتي به آن‌ها وارد است اما به كمك استفاده از اتوبوس‌هاي low floor (اتوبوس‌هايي كه داراي كفي مسطح و بدون پله هستند)، ايستگاه‌هاي مجهز به رمپ و ... توانسته‌اند بسياري از بايدهاي مناسب‌سازي را فراهم آورند.

يادمان باشد مناسب‌سازی محيط، علاوه بر ايجاد امنيت جاني و بهداشتي براي اقشار ويژه كه حدود يك پنجم جمعيت ما را تشكيل مي‌دهند؛ اثرات رواني فوق العاده‌اي برای همه شهروندان به‌همراه دارد که امروزه به عنوان یک حق مطالبه می شود.

اين مطلب در شماره 405 هفته‌نامه سليم چاپ شد.